مهستی گنجوی

(س ششم ق)، شاعر، متخلص به مهستى. بعضى از تذكره‏ها وى را به گنجه، برخى به نیشابور و برخى به بدخشان و خجند منتسب كرده‏اند. نام وى را نیز بعضى از تذكره‏ها منیژه یا منیجه و برخى ماه خاتون و برخى بى‏بى مهستى گفته‏اند. همچنین در مورد تخلص و سال ولادت و محل درگذشت او نیز اختلاف نظرهایى وجود دارد. پدرش مردى فقیه و روحانى بود و در تعلیم و تربیت فرزندش كوشش بسیار كرد و او را از چهار سالگى به مكتب خانه فرستاد. وى نزد استادان گرانمایه‏اى تعلیم دید و از آنجایى كه هوش و استعداد بى‏اندازه‏اى داشت در ده سالگى به آموخته‏هاى سرشارى از دانش و ادب دست یافت. مهستى در زمینه‏ى موسیقى نیز پیشرفت حاصل كرد و چنگ و عود را استادانه مى‏نواخت. وى مدتى در گنجه اقامت داشت و سپس مجبور به ترك آنجا شد و به زنجان و بعد به مرو رفت و در آنجا از مقربان و مصاحبان دربار سلطان سنجر سلجوقى (552 -511 ق) شد و در همان جا با حكیم عمر خیام ملاقات داشت. او، بنا به گفته‏ى بعضى از تذكره‏ها، ظاهرا از نویسندگان دربار بوده، زیرا كه به اسم مهستى دبیر نیز معروف است . وى در 532 ق، كه سلسله‏ى سلجوقى به دست غزنویان برچیده شد، از مرو خارج شد و به گنجه بازگشت و با احمد خطیب، فرزند خطیب گنجه، ازدواج كرد. مهستى در بدیهه‏گویى و هزل دست داشت و در سرودن رباعى ماهر بود. آثار او، پس از دست یافتن ازبكان به شهر هرات، از میان رفت و فقط مقدارى از اشعارش باقى مانده است. لسانى شیرازى مجموعه‏اى مشتمل بر شصت و هشت رباعى عاشقانه در برابر رباعیات مهستى، سروده است. صاحب «مشاهیر زنان» گوید كه عموما تذكره‏ها مهستى را معاصر سلطان سنجر سلجوقى مى‏دانند و تنها «تاریخ گزیده» و «مجالس النفائس»، به علت اینكه سلطان محمود (برادر سلطان سنجر سلجوقى و حاكم گنجه) را با سلطان محمود غزنوى اشتباه گرفته‏اند، او را معاصر سلطان محمود غزنوى مى‏دانند.